Tradycja i Żywa Kultura Meksyku Południowego

Meksyk to kraj wielokulturowy, kolebka wielkich cywilizacji, które pozostawiły po sobie głębokie dziedzictwo w swoich językach, zwyczajach, obrzędach, formach wyrazu artystycznego i rzemiośle ludowym. Ta mozaika korzeni i fuzji jest wciąż żywa w codziennym życiu mieszkańców i symbolicznej mocy tradycji. Dwa miasta połączone wodą, które ucieleśniają to bogactwo, to Chiapa de Corzo nad brzegiem rzeki Grijalva i Tlacotalpan nad brzegiem rzeki Papaloapan; oba cieszą się międzynarodowym uznaniem ze względu na swoje znaczenie historyczne i kulturowe.

Kiermasz Pogranicza Kultur w Krakowie stwarza wyjątkową okazję do zaprezentowania tych wartości i nawiązania kontaktu z międzynarodową publicznością w ramach wymiany wykraczającej poza ramy, stwarzając okazję do wzajemnego poznania się w różnorodności, odkrywania powiązań między odległymi kulturami i rzeczywistościami, zacieśniania przyjaźni między narodami. Dzięki uczestnictwu w Kiermaszu zaprezentowane zostaną nie tylko dzieła artystyczne o wysokiej wartości estetycznej i społecznej, ale także doświadczenia wspólnotowe, które czynią kulturę narzędziem inkluzji i budowania tożsamości zbiorowej.

Delegacja z Chiapas i Veracruz prezentuje kompleksowy program działań partycypacyjnych łączących wystawy, warsztaty, dyskusje, występy muzyczne i uroczystości ludowe, opierając się na przekonaniu, że tradycja jest również żywym dziedzictwem nieustannie przekształcającym się w obrębie społeczności, a dzielona na arenie międzynarodowej nabiera uniwersalnego znaczenia. Muzyka jarocho i fandango, taniec chuntás z jego rytualnymi i świątecznymi strojami, to lokalne formy ekspresji, które zaprezentowane w Krakowie, będą czerpać z bogactwa polskiej i europejskiej sztuki ludowej, tworząc przestrzeń do spotkań rzemieślników, artystów, animatorów kultury, badaczy, młodzieży i rodzin z różnych stron świata.

 

OPIS UCZESTNIKÓW DELEGACJI I ICH DZIAŁALNOŚCI ARTYSTYCZNE

 

MARIO CRUZ TERÁN jest artystą wizualnym, fotografem dokumentalnym i mediatorem kulturowym społeczności. Absolwent Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Veracruzana, uzupełniał swoje wykształcenie akademickie wymianami międzynarodowymi na Uniwersytecie Houston–Clear Lake w USA oraz w Akademii Sztuk Pięknych i Projektowania w Bratysławie na Słowacji. Od 2005 roku mieszka w Tlacotalpan w stanie Veracruz, gdzie realizuje projekty dokumentujące, chroniące i upowszechniające dziedzictwo kulturowe regionu Sotavento. Jest współzałożycielem Foro Cultural Luz de Noche (Forum Kultury Nocnego Światła), niezależnej przestrzeni, z której promuje inicjatywy z zakresu zarządzania kulturą, szkoleń artystycznych i wzmacniania społeczności. Za pośrednictwem tego forum od prawie dwóch dekad promuje tradycyjne fandango jako przestrzeń spotkań, przekazywania wiedzy i ochrony kultury Veracruz.

LORENA IVONNE REYES GUEVARA jest garncarką, rzeźbiarką i mediatorką kulturową społeczności. Absolwentka Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Veracruzana, specjalizująca się w rzeźbie, brała udział w sympozjach, wystawach i międzynarodowych wydarzeniach artystycznych w różnych miastach Meksyku, Francji i Serbii. Od 2007 roku mieszka w Tlacotalpan w stanie Veracruz, gdzie promuje zachowanie dziedzictwa kulturowego i projekty wzmacniające społeczność. Jest współzałożycielką Forum Kultury Luz de Noche, dyrektorką Muzeum Rzemiosła Ceramiki Tinajeril (MOAT) i koordynatorką projektu rewitalizacji tradycyjnej ceramiki w Tlacotalpan. Poprzez sztukę, edukację i zarządzanie kulturą promuje zachowanie lokalnej wiedzy, żywej kultury i dziedzictwa biokulturowego regionu Sotavento.

JOSÉ DOMINGO FLORES SALDAÑA pochodzący z Tuxtla Gutiérrez w stanie Chiapas w Meksyku. Studiował sztuki wizualne i jest aktywnym członkiem społeczności muzyki i tańca tradycyjnego Zoque i Chiapaneca. Jego prace były wystawiane w różnych miejscach w Meksyku, Houston w Teksasie w USA oraz Tokio w Japonii. Poświęca się dokumentowaniu, promowaniu i nauczaniu wiedzy związanej z tradycjami Chiapas, takimi jak muzyka, taniec i projektowanie strojów ludów Chiapaneca i Chuntá z Chiapa de Corzo.

 

PROFIL ORGANIZACJI PARTNERSKICH

 

Stowarzyszenie obywatelskie Custodia por la Biodiversidad, Medio Ambiente y Cultura Popular CUSBIOMAC A.C. jest organizacją obywatelską non-profit z siedzibą w Tlacotalpan w stanie Veracruz, która zajmuje się rozwojem, zarządzaniem i realizacją projektów integrujących edukację ekologiczną, tradycję, sztukę i uczestnictwo społeczne. Celem jest promowanie kultury zrównoważonego rozwoju, która przyczynia się do regeneracji tkanki społeczno-kulturowej niezbędnej do osiągnięcia zachowania i ochrony dziedzictwa naturalnego, materialnego i niematerialnego w dolnej części kotliny Papaloapan.

Organizacja działa w oparciu o zasadę, że zrównoważony rozwój opiera się na lokalnych, wspólnych i ciągłych działaniach, promujących zachowanie tradycyjnej wiedzy, wzmacniających tożsamość regionalną i promujących kulturę jako narzędzie transformacji społecznej. Jest częścią krajowych sieci organizacji społeczeństwa obywatelskiego aktywnie uczestnicząc w inicjatywach związanych z zarządzaniem gruntami, zrównoważonym zarządzaniem dziedzictwem biokulturowym i ochroną środowiska naturalnego.

Do najważniejszych osiągnięć zespołu należą: utworzenie Forum Kultury Luz de Noche, projekt „Renowacji naturalnego obszaru namorzynowego w lagunie La Cerca” oraz projekt „Ratowania tradycyjnego rzemiosła garncarskiego w dolnym biegu rzeki Papaloapan”, założenie Muzeum Rzemiosła Garncarskiego MOAT w Tlacotalpan.

 

Założone w grudniu 2005 roku Forum Kultury Luz de Noche było pierwszą niezależną, samorządną instytucją kulturalną w Tlacotalpan w stanie Veracruz. Powstało w odpowiedzi na potrzebę ekspresji, edukacji, rekreacji i socjalizacji poprzez sztukę wyrażaną przez różne grupy społeczne, a także przez odwiedzających to miasto wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Od tego czasu forum konsekwentnie pracuje nad tworzeniem i promocją oferty kulturalnej o charakterze rekreacyjnym i edukacyjnym, której celem jest transformacja tradycyjnych sposobów wytwarzania i korzystania z dóbr i usług kulturalnych oraz wspieranie bardziej kreatywnych, zróżnicowanych, inkluzywnych i kolektywnych praktyk. Jego działalność obejmuje organizację programów kulturalnych, wystaw, pokazów filmowych, warsztatów i występów artystycznych, które wzmacniają lokalną tożsamość i zachęcają do dialogu między podmiotami kultywującymi tradycję, współczesnymi artystami i ogółem społeczeństwa.

Luz de Noche ugruntowało swoją pozycję jako miejsce spotkań i centrum wymiany między środowiskiem kreatywnym, artystycznym i akademickim, a także między muzykami i promotorami Son Jarocho. To przestrzeń kolektywnego tworzenia gdzie głosy, dźwięki, projekty i doświadczenia życiowe spotykają się wokół muzyki i sceny – symboli towarzyskości i wspólnego świętowania. Dziś jest uznawany za krajowego lidera w upowszechnianiu wyrazów kulturowych regionu Sotavento oraz promowaniu projektów łączących twórczość artystyczną z ochroną niematerialnego dziedzictwa przyczyniając się do rozwoju osób aktywnych społecznie, świadomych swojej historii i zaangażowanych w dziedzictwo kulturowe.

 

ZNACZENIE SPOŁECZNE, HISTORIA I TRADYCJA

 

Meksyk, wielokulturowy i wielojęzyczny kraj, który przez trzy stulecia był wystawiony na hiszpańską inwazję, był źródłem wspaniałych kultur, które pozostawiły nam wspaniałe dziedzictwo. Przetrwały one w naszych językach, strojach, zwyczajach, festiwalach i rytuałach, w których przejawia się nasza fuzja i synkretyzm religijny. Stworzyła się przestrzeń dla różnorodnych przejawów tańca i muzyki.

Położone w dolnym dorzeczu rzeki Papaloapan, na południu stanu Veracruz, miasto Tlacotalpan, prekolumbijskie miasto, które w XVIII wieku stało się kluczowym punktem handlu kolonialnego i pierwszym portem dalekomorskim w kraju wyróżnia się swoim unikalnym układem urbanistycznym, kolorowymi domami z szerokimi portalami i dachami krytymi dachówką. Jest klejnotem architektury wernakularnej, która została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1998 roku. Przez całą swoją historię było kolebką wyrazów kulturowych, które są częścią duszy Veracruz: son jarocho, fandango, décima espinela, stolarstwo, ciesielstwo, lutnictwo i garncarstwo. Podczas festiwali, takich jak La Candelaria, wiara, muzyka i życie wspólnotowe przeplatają się potwierdzając tożsamość Jarocho i poczucie przynależności do terytoriów południowych. Tradycje przekazywane są z pokolenia na pokolenie.

Delegacja kulturalna Tlacotalpan składa się z muzyków, tancerzy, pisarzy i artystów, założycieli różnorodnych inicjatyw i przestrzeni kulturalnych. Poprzez nauczanie tradycyjnej muzyki, współistnienie pokoleń, odzyskiwanie rzemiosła przodków oraz wymianę wiedzy i ekspresji artystycznej, odpowiadają oni na potrzeby i niedostatki swojej społeczności pielęgnując i wzmacniając korzenie tkanki społecznej. Cel to podtrzymywać, przekazywać i chronić swoje materialne i niematerialne dziedzictwo. W ramach Kiermaszu Pogranicza Kultur w Krakowie doświadczenia te połączą się w rytualną uroczystość wokół sceny, dzieląc się i wyznaczając puls nowych spotkań, odzwierciedlając siłę pracy zbiorowej i celebrując różne sposoby budowania życia.

 

Son jarocho i Fandango

Son jarocho to gatunek muzyczny metyski o korzeniach afro-indiańskich i hiszpańskich, który rozwinął się w XVIII i XIX wieku, gdy morskie i rzeczne szlaki żeglugowe oraz królewskie szlaki drogowe łączące region Sotavento – rozległy obszar kulturowy łączący Veracruz, Oaxaca i Tabasco – pełniły funkcję arterii handlu kolonialnego, którymi krążyły towary, zasoby naturalne, ludzie i historie, rytmy, dźwięki i instrumenty z Afryki, Europy i rdzennej Ameryki.

Jej ukształtowanie w tych społeczno-kulturowych ramach czyni ją niezwykle zróżnicowanym zjawiskiem, którego melodyka, poezja i rytmy różnią się w zależności od miejsca i odzwierciedlają cechy kulturowe i specyfikę mieszkańców różnych regionów Sotavento. Jest to muzyka zbudowana z dialogu między instrumentami perkusyjnymi takimi jak jarana, requinto, leona, harfa jarocha, pandero, marimbol i quijada de burro. Jej struktura łączy improwizację muzyczną z poezją popularną, w wersach, które zazwyczaj przyjmują formę décimas espinelas lub czterowierszy. W nich poruszane są tematy od miłości, życia codziennego i relacji między człowiekiem a naturą, po aktualne zagadnienia krytyki społecznej. Ta elastyczność interpretacyjna i jej kolektywny charakter sprawiają, że jest to żywy język, który nieustannie ewoluuje w zależności od swojego otoczenia społecznego i kulturowego.

Fandango z kolei stanowi społeczne serce Son jarocho. To wspólnotowe święto, które gromadzi muzyków, tancerzy i poetów wokół sceny, gdzie rytm, słowa i ruch splatają się we wspólnym dialogu. Poza wymiarem świątecznym, fandango pełni funkcję przestrzeni nauki, przekazu ustnego i integracji międzypokoleniowej, wzmacniając tożsamość wspólnoty i więzi przynależności. W ostatnich dekadach jego rewitalizacja wzmocniła praktykę Son jarocho poprzez procesy samorządności kulturowej i edukacji społecznej, pozycjonując je jako symbol oporu i spójności społecznej w południowym Meksyku.

 

La Chuntá (La pandilla de la Tía They)

Tradycyjny taniec Chiapa de Corzo, Chiapas

W południowym Meksyku, na brzegach rzeki Grijalva, znajduje się Chiapa de Corzo, metyskie miasto pochodzenia Chiapa. Najważniejsze święto obchodzone jest w styczniu. Jest to święto ku czci San Sebastián Mártir i innych świętych katolickich, którym ofiarowuje się tradycyjne tańce, do których między innymi należą chuntá – tańce zapowiadające wielkie święto Chiapa i wykonywane przez mężczyzn przebranych za kobiety przy akompaniamencie bębnów i pito (fletów trzcinowych).

Chuntá spotykają się w różnych dzielnicach miasta. Nazywają siebie gangami. Jedną z najbardziej znanych grup jest gang Doñi Esther Noriegi (Pandilla de la Tía They), wizjonerki, która po doświadczeniu homofobicznego i transfobicznego aktu dyskryminacji postanowiła założyć własny gang jako bezpieczną, wolną i inkluzywną przestrzeń.

Pandilla de la Tía They proponuje serię prezentacji z okazji wizyty w Krakowie. Zaprezentują taniec, muzykę, warsztaty, wystawę fotografii oraz eksponaty z chuntá i grupy etnicznej Chiapas.

 

Galerie

 

La Chuntá (La pandilla de la Tía They)

Fotografie autorstwa JOSÉ DOMINGO FLORES SALDAÑA